HTML (HyperText Markup Language) – вебдің алфавиті деп аталатын, әлемдегі барлық веб-сайттар мен қосымшалардың негізін құрайтын белгілеу тілі. Ол веб-беттердің құрылымын анықтап, мәтін, сурет, бейне, гиперсілтемелер сияқты элементтердің орналасуын реттейді. HTML – бағдарламалау тілі емес, бірақ веб-әзірлеудің ең негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл мақалада HTML-ның шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT-сектордағы рөлі, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан тұлғалар туралы айтылады.
---
Шығу тарихы
HTML-ның тарихы 1989 жылы Швейцариядағы CERN (Еуропалық ядролық зерттеулер орталығы) зертханасында басталды. Сол кезде жас ғалым Тим Бернерс-Ли (Tim Berners-Lee) ақпаратты интернет арқылы тиімді бөлісудің жаңа әдісін ойлап тапты. Ол гипермәтіндік жүйе идеясын ұсынды, оның негізінде құжаттар бір-бірімен сілтемелер арқылы байланысады.
1990 жылы Тим Бернерс-Ли бірінші веб-браузерді (WorldWideWeb) және бірінші веб-серверді құрып, оған HTML арқылы мазмұн қоса бастады. Алғашқы HTML нұсқасы қарапайым болды: мәтінді бөлу, тақырыптар, тізімдер және гиперсілтемелер ғана болды.
1993 жылы HTML-ның алғашқы ресми нұсқасы CERN арқылы жарияланды. Содан кейін оны IETF (Интернет инженериялық тапсырыс тобы), кейінірек W3C (World Wide Web Consortium) стандарттастырды.
Кейінгі жылдары HTML эволюцияланды:
- HTML 2.0 (1995) – стандарт ретінде ресімделді.
- HTML 3.2 (1997) – кестелер, түстер, суреттер қосылды.
- HTML 4.01 (1999) – қолданушыларға арналған мазмұнды қолдау күшейді.
- XHTML (2000) – XML негізіндегі қатаң нұсқа.
- HTML5 (2014) – медиа қолдауы (audio, video), canvas, семантикалық тегтер (`<header>`, `<article>`, `<nav>` т.б.), оффлайн жұмыс, геолокация және т.б. заманауи мүмкіндіктер енгізілді.
Қазір HTML5 – вебдің негізгі стандарты ретінде әлем бойынша қолданылады.
---
Ерекшеліктері
1. Белгілеу тілі, емес бағдарламалау тілі
HTML есептеулер жүргізбейді, командалар орындамайды – тек мазмұнның құрылымын анықтайды.
2. Тегтер (tags) негізінде жұмыс істейді
Әрбір элемент `<тег>` және `</тег>` арасында орналасады. Мысалы: `<h1>Тақырып</h1>`, `<p>Мәтін</p>`.
3. Семантикалық құрылым
HTML5-тен бастап, веб-беттердің мазмұнын мағыналы түрде құруға болады: `<header>`, `<footer>`, `<section>`, `<aside>` сияқты тегтер арқылы браузерлер мен поисковиктер мазмұнды дұрыс түсінеді.
4. Кроссплатформалы және браузерлерге үйлесімді
HTML кез келген операциялық жүйеде және браузерде (Chrome, Firefox, Safari, Edge) дұрыс көрсетіледі.
5. CSS пен JavaScript-пен тығыз байланысқан
HTML – құрылым, CSS – стилі, JavaScript – әрекет. Бұл үшеу вебдің "үшбұрышын" құрайды.
---
Қолданылу аясы
- Веб-сайттар мен блогтар: Барлық веб-ресурстардың негізі HTML.
- Веб-қосымшалар: SPA (Single Page Applications), PWA (Progressive Web Apps) сияқты заманауи қосымшаларда да HTML негіз болып табылады.
- Электрондық пошта шаблондары: HTML арқылы әдемі email-хаттар құрылады.
- Мобилографиялық веб: Мобильді құрылғыларға арналған веб-сайттар да HTML негізінде жасалады.
- Ойындар мен интерактивті медиа: HTML5-тің `<canvas>` элементі арқылы 2D/3D графикалық ойындар құруға болады.
- Құжаттама және техникалық мәтіндер: Көптеген құжаттамалар HTML форматында жарияланады.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
HTML – әлемдегі ең кең таралған белгілеу тілі**. Statista, W3Techs, BuiltWith сияқты аналитикалық платформалардың деректері бойынша:
- 99%+ веб-сайттар HTML-ды қолданады.
- HTML5 – заманауи веб-стандарт ретінде барлық үлкен компаниялар (Google, Facebook, Amazon, Apple) қолдайды.
- HTML/CSS – бастаушылар үшін ең бірінші үйренетін технологиялардың бірі.
HTML білмесе, веб-әзірлеуші болу мүмкін емес. Бұл – IT әлеміндегі ең негізгі қағаз**.
---
Кемшіліктері
1. Статикалық табиғаты
HTML өздігінен интерактивті емес – динамикалық мазмұн үшін JavaScript қажет.
2. Қауіпсіздік шектеулілігі
HTML арқылы XSS (Cross-Site Scripting) сияқты қауіпсіздік тесіктері пайда болуы мүмкін, егер мазмұн дұрыс фильтрленбесе.
3. Күрделі құрылымдар үшін шектеулі
Үлкен жобаларда HTML-ды "қолмен" жазу қиын болады – сондықтан шаблондық жүйелер (React, Vue, Angular) немесе серверлік шаблондар (Jinja2, EJS) қолданылады.
4. Тек мазмұн, стиль емес
HTML – стильді бермейді. Әдемі дизайн үшін CSS қажет.
---
HTML-ның дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Тим Бернерс-Ли – HTML-ны ойлап тапқан, вебдің негізін қалаған, WWW-ның "әкесі" деп аталады. Ол сонымен қатар HTTP, URL және бірінші браузерді әзірлеген.
- W3C (World Wide Web Consortium)** – HTML стандарттарын ресімдейтін ұйым. Қазіргі HTML5 стандарты да осы ұйымның нәтижесі.
- WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group)** – 2004 жылы браузер әзірлеушілері (Apple, Mozilla, Opera) құрған топ. Олар HTML5-тің дамуына үлкен үлес қосты, қазір HTML "тірі стандарт" ретінде WHATWG аясында дамып келеді.
---
Қорытынды
HTML – вебдің тілі мен қаңқасы**. Оның арқасында ғана интернет бүгінгі күні адамзатқа ақпараттың қолжетімді әлеміне айналды. HTML – күрделі емес, бірақ өте маңызды технология. Оны үйрену – веб-әзірлеу дүниесіне ең алғашқы қадам.
Болашақта да HTML заманауи қосымшалар, виртуалды шындық, веб-ассемблермен интеграция сияқты жаңа технологиялармен бірге дамып, вебдің негізі бола береді. Себебі – веб болмаса, интернет болмайды. Ал веб болмаса, HTML болмайды.**
