JavaScript – бүгінгі күні әлемдегі ең кең таралған, әмбебап және әрекетті бағдарламалау тілдерінің бірі. Бастапқыда браузер ішінде қарапайым интерактивтілік қосу үшін жасалған бұл тіл қазір веб, мобильді қосымшалар, серверлер, ойындар, құрылғыларға дейін қолданылатын қуатты платформаға айналды. Бұл мақалада JavaScript-тің шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT индустриясындағы рөлі, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан тұлғалар туралы толық ақпарат беріледі.
---
Шығу тарихы
JavaScript-тің тарихы 1995 жылы Netscape Communications компаниясымен басталады. Сол кезде Netscape – интернет браузерлер нарығындағы жетекші болатын. Компания веб-беттерге динамикалық мүмкіндіктер қосуды мақсат етті.
Осы тапсырыспен Брендан Эйх (Brendan Eich) жұмысқа қабылданады. Оған 10 күн ішінде жаңа скрипт тілін әзірлеу тапсырылады. Брендан Scheme, Java, Self сияқты тілдердің идеяларын пайдаланып, Mocha атты тілді жасайды. Кейін ол LiveScript, содан кейін JavaScript деп аталды – бұл атау Java тілінің популярлығына сүйеніп маркетинг мақсатында қойылды, бірақ екі тіл бір-бірімен еш қатынасы жоқ.
1996 жылы JavaScript Netscape Navigator 2.0 браузеріне енгізіледі. Кейін Microsoft оған ұқсас JScript тілін Internet Explorer-ге енгізеді. Бұл браузерлер арасындағы үйлесімсіздікке әкеледі.
1997 жылы JavaScript стандарт ретінде ECMAScript атауымен ECMA International ұйымы аясында ресімделеді. Бұл ECMAScript 1 (ES1)** болды. Содан бері JavaScript – ECMAScript стандартының ең кең таралған іске асыруы болып келеді.
Кейінгі жылдары:
- ES5 (2009) – кең қолдау тапты, заманауи вебдің негізі болды.
- ES6 / ES2015 – класс, модульдер, arrow функциялар, let/const сияқты қуатты мүмкіндіктер енгізілді.
- ES2016-ES2024 – әр жылы жаңа мүмкіндіктер қосылып отырады (мысалы, optional chaining, nullish coalescing, top-level await).
Қазір JavaScript – браузерлердің барлығында (Chrome, Firefox, Safari, Edge) негізгі скрипт тілі ретінде қолдаулы.
---
Ерекшеліктері
1. Клиенттік және серверлік екі жақты қолданылуы
JavaScript – бастапқыда тек браузерде жұмыс істейтін тіл болса, Node.js (2009) шыққаннан кейін серверде де қолданыла бастады.
2. Динамикалық және әлсіз типтелген тіл
Айнымалылардың типі орындалу кезінде анықталады, ал типтер арасында автоматты түрлену болады. Бұл жеңілдік береді, бірақ қателердің алдын алу қиын болуы мүмкін.
3. Оқиғаға негізделген (event-driven) архитектура
JavaScript – пайдаланушы әрекеттеріне (тышқан шерту, перне басу) және желілік оқиғаларға қарай жұмыс істейді.
4. Асинхронды бағдарламалау
`Promise`, `async/await` арқылы желі сұрауларын, дерекқор операцияларын күтпей-ақ басқа процестерді жалғастыруға болады.
5. Кең көлемді экожүйе
- Фреймворктер: React, Angular, Vue.js
- Серверлік платформа: Node.js
- Пакет басқару: npm (әлемдегі ең үлкен пакет менеджері)
- Транспилерлер: Babel, TypeScript
6. Прототипке негізделген объектілік бағдарламалау
JavaScript – классикалық OOP емес, прототиптерге негізделген. ES6-тан бастап `class` синтаксисі қосылды, бірақ ішкі жүйе әлі де прототиптерге негізделген.
---
Қолданылу аясы
- Веб-әзірлеу
- Frontend: Веб-беттерді интерактивті ету (формалар, анимациялар, динамикалық мазмұн).
- Backend: Node.js арқылы серверлік логика, API, микросервистер құру.
- Мобильді қосымшалар
React Native, Ionic, NativeScript арқылы бір код негізінде iOS және Android қосымшаларын әзірлеуге болады.
- Десктоп қосымшалар
Electron.js арқылы Visual Studio Code, Slack, Discord сияқты қосымшалар жасалды.
- Жасанды интеллект пен дерек талдау
TensorFlow.js арқылы веб-браузерде AI модельдерін іске қосуға болады.
- Интернет of Things (IoT)
Raspberry Pi, Arduino сияқты құрылғыларға JavaScript арқылы бағдарлама жазуға болады.
- Ойын әзірлеу
HTML5 + Canvas + JavaScript арқылы браузерлік ойындар құруға болады.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
- Stack Overflow Developer Survey бойынша JavaScript 8 жыл қатарынан "ең көп қолданылатын бағдарламалау тілі" атағын жеңіп отыр (2024 жылға дейін).
- GitHub бойынша JavaScript – ең көп репозиторийі бар тіл.
- npm – 2,000,000-нан астам пакетпен әлемдегі ең үлкен программалық қамтамасыз ету базасы.
- Google, Meta, Netflix, PayPal сияқты үлкен компаниялар JavaScript-ті кеңінен қолданады.
---
Кемшіліктері
1. Әлсіз типтеу қателерге әкелуі мүмкін
Мысалы: `'5' + 3 = '53'`, ал `'5' - 3 = 2`. Бұл логикалық қателердің көзі болуы мүмкін.
2. Браузерлер арасындағы үйлесімсіздіктер (тарихи)**
Ескі кезде браузерлер JavaScript-ті әртүрлі түсіндірді. Қазір бұл мәселе ES6+ стандарттары мен Babel арқылы шешілді.
3. Қауіпсіздік шектеулілігі
Клиенттік JavaScript арқылы XSS (Cross-Site Scripting)** қауіпі бар. Сондықтан сервер жағында мәліметтерді әрқашан тексеру керек.
4. Құрылымсыз кодқа ықпал етуі
Тілдің икемділігі әуесқойларды "спагетти код" жазуға итермелейді.
5. Ескі кодтың көптігі
Интернетте көптеген ES5 немесе одан да ескі кодтар бар, олар заманауи стандарттарға сай емес.
> Шешім: TypeScript (JavaScript-тің статикалық типтелген нұсқасы) кеңінен таралып келеді.
---
JavaScript-тің дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Брендан Эйх (Brendan Eich) – JavaScript-тің жасаушысы, Mozilla Foundation құрылтайшысы, Brave браузерінің CEO-сы.
- ECMA International – ECMAScript стандартын ресімдейтін ұйым.
- Райан Дал (Ryan Dahl) – Node.js-тің әзірлеушісі, серверлік JavaScript дәуірін бастаған.
- Джон Резиг (John Resig) – jQuery кітапханасының авторы, JavaScript-ті кең таралуына үлкен үлес қосқан.
---
Қорытынды
JavaScript – вебдің тілі. Ол тек код емес, бүгінгі күні цифровой әлемдің тіршілік көзі. Оның арқасында веб-беттер "тірі" болып, пайдаланушылармен әрекеттеседі. Ал Node.js арқасында ол серверлерге дейін жетті.
JavaScript – үйренуге оңай, шебер болуға қиын. Бірақ дәл осы қасиеті оны әрбір IT маманы үшін міндетті дағды қылады.
> HTML – вебдің сүйегі, CSS – терісі, ал JavaScript – оның жүрегі.
> Жүрек соқпаса, веб өледі. Ал JavaScript бар – сондықтан интернет тірі.
---
*Қазір JavaScript білмейінше, веб-әзірлеуші болу мүмкін емес. Ал болашақта ол – барлық цифровой технологиялардың негізі бола береді.
