SQL (Structured Query Language – құрылымдандырылған сұрау тілі) – дерекқорлармен жұмыс істеуге арналған стандартты тіл. Ол мәліметтерді сақтау, іздеу, жаңарту, жою және басқару үшін қолданылады. Қазіргі заман IT-жүйелерінің көбісінде дерекқорлар негізгі рөл атқарады, ал SQL – сол дерекқорлармен байланысудың кілті. Бұл мақалада SQL-дың шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT индустриясындағы маңызы, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан негізгі тұлғалар туралы толық ақпарат беріледі.
---
Шығу тарихы
SQL тілінің түбірі 1970 жылы IBM зертханасында жұмыс істеген Эдгар Франк Кодд (Edgar F. Codd) атты ғалымның реляциялық дерекқорлар теориясына дейін баратын. Ол «A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks» атты мақаласында дерекқорларды кестелер арқылы ұйымдастыру идеясын ұсынды. Бұл идея кейінгі жылдары реляциялық дерекқорлар жүйесінің (RDBMS) негізі болды.
IBM ғалымдары Дональд Чэмберлин (Donald D. Chamberlin) және Рэймонд Бойс (Raymond F. Boyce) Кодд теориясы негізінде SEQUEL (Structured English Query Language) атты тілді әзірледі. 1974 жылы бұл тіл SEQUEL/2 ретінде іске асырылды. Кейіннен атауын заңдық себептермен SQL деп қысқартты.
1986 жылы SQL ANSI (Американдық ұлттық стандарттар институты), ал 1987 жылы ISO (Халықаралық стандарттау ұйымы) тарапынан халықаралық стандарт ретінде ресімделді. Содан бері SQL бірнеше рет жаңартылып, SQL:1999**, SQL:2003**, SQL:2011**, SQL:2016**, SQL:2019 сияқты нұсқалар шықты.
Қазір SQL – PostgreSQL, MySQL, Microsoft SQL Server, Oracle, SQLite сияқты барлық реляциялық дерекқорлар жүйелерінде қолданылатын негізгі тіл.
---
Ерекшеліктері
1. Декларативті тіл
SQL – «қалай» емес, «не керек» деп айтатын тіл. Мысалы:
```sql
SELECT аты, email FROM пайдаланушылар WHERE жасы > 18;
```
Бұл сұрау «18 жастан асқан пайдаланушылардың аты мен email-ін алыңыз» дегенді білдіреді. Орындау логикасын дерекқор өзі анықтайды.
2. Реляциялық дерекқорларға арналған
SQL – кестелер (tables), жолдар (rows), бағаналар (columns) негізінде жұмыс істейді. Бұл құрылым мәліметтердің логикалық байланысын оңайлатады.
3. CRUD операцияларын қолдайды
- Create – `INSERT`
- Read – `SELECT`
- Update – `UPDATE`
- Delete – `DELETE`
4. Индекстеу, транзакциялар, қауіпсіздік
SQL күрделі дерекқорларды басқаруға мүмкіндік береді: индекстер арқылы іздеуді жылдамдату, транзакциялар арқылы деректердің бүтіндігін сақтау, рөлдер мен рұқсаттар арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
5. Жоғары деңгейлі және қарапайым
SQL синтаксисі түсінікті және оқуға жеңіл. Бастаушы да бірнеше сағат ішінде негізгі сұрауларды жаза алады.
---
Қолданылу аясы
- Веб-қосымшалар
Әрбір сайт (мысалы, Instagram, Amazon) пайдаланушылар, тауарлар, тапсырыстар туралы мәліметтерді дерекқорда сақтайды. Бұл мәліметтерге SQL арқылы қатыналады.
- Корпоративтік жүйелер
Банктер, үкімет мекемелері, логистикалық компаниялар SQL арқылы миллиондаған жазбаларды басқарады.
- Бизнес-талдау және ақпараттық панельдер (Dashboards)**
SQL арқылы деректерді талдап, графиктер мен есеп берулер құрылады (Tableau, Power BI сияқты құралдар SQL-мен жұмыс істейді).
- Data Science және Big Data
Деректер ғалымдары SQL арқылы керек мәліметтерді тазалап, талдауға дайындайды.
- Мобильді қосымшалар
SQLite – кішігірім реляциялық дерекқор, iOS және Android қосымшаларында жергілікті деректерді сақтау үшін қолданылады.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
- 95%+ веб-қосымшалар реляциялық дерекқорларды қолданады, ал олардың барлығында SQL негізгі сұрау тілі болып табылады.
- DB-Engines рейтингі бойынша, Oracle, MySQL, Microsoft SQL Server, PostgreSQL – әлемдегі ең танымал дерекқорлар, барлығы SQL-ді қолдайды.
- Stack Overflow Developer Survey бойынша SQL — әр жылы «ең көп қолданылатын технологиялар» қатарына енеді (бағдарламалау тілдерімен бірге).
- Барлық IT мамандары (бағдарламашы, аналитик, Data Scientist, DevOps) SQL білуі керек.
---
Кемшіліктері
1. Объектіге негізделген деректерге қиын
SQL – реляциялық дерекқорларға арналған. JSON, графтар, документтер сияқты күрделі құрылымдар үшін NoSQL шешімдері (MongoDB, Neo4j) тиімдірек.
2. Күрделі сұраулар қиын болуы мүмкін
JOIN, подзапрос, оконные функциялар сияқты тақырыптарды түсіну үшін тәжірибе қажет.
3. Әр дерекқорда өзіндік диалекті бар
MySQL, PostgreSQL, Oracle арасында синтаксис айырмашылықтары болады (мысалы, `LIMIT` vs `TOP` vs `FETCH FIRST`).
4. Қауіпсіздік тесіктері
Дұрыс фильтрленбеген SQL сұраулары SQL-инъекция қауіпін туғызады. Сондықтан әрқашан prepared statements қолдану керек.
5. Масштабтау шектеулілігі
Терабайттық деректер үшін реляциялық дерекқорларды горизонталды масштабтау қиын, сондықтан үлкен жүйелерде NoSQL немесе гибридтік шешімдер қолданылады.
---
SQL-дың дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Эдгар Франк Кодд (Edgar F. Codd) – реляциялық дерекқорлар теориясының негізін қалаушы, Тьюринг сыйлығының иегері.
- Дональд Чэмберлин (Donald D. Chamberlin) және Рэймонд Бойс (Raymond F. Boyce) – SQL тілінің алғашқы нұсқасын (SEQUEL) әзірлеген IBM ғалымдары.
- ANSI/ISO – SQL стандарттарын ресімдеп, оның әлемдегі біртекті қолданылуын қамтамасыз етті.
---
Қорытынды
SQL – IT әлеміндегі "ең маңызды дағдылардың бірі". Ол тек "бағдарламалау тілі" емес, "мәліметтермен сөйлесу тілі". Қазіргі заманда деректер – құнды ресурс, ал SQL – сол ресурсты пайдаланудың кілті.
> "Бағдарламалау тілдері өзгереді, бірақ деректер – әрқашан қалады. Ал деректермен жұмыс істеу үшін SQL – мәңгілік құрал."
Сондықтан, әрбір IT маманы — frontend-тен бастап data scientist-ке дейін — SQL-ды терең түсінуі керек. Себебі,
> кім деректерді басқарады, сол әлемді басқарады.**
