PHP – веб-әзірлеудің ең танымал серверлік скрипт тілдерінің бірі. Оның арқасында миллиондаған веб-сайттар, блогтар, интернет-дүкендер және әлеуметтік желілер әлем бойынша жұмыс істеп жатыр. WordPress, Facebook (алғашқы нұсқасы), Wikipedia, Slack сияқты үлкен платформалар да PHP негізінде құрылған. Бұл мақалада PHP-ның шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT индустриясындағы орны, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан тұлғалар туралы толық ақпарат беріледі.
---
Шығу тарихы
PHP тілі 1994 жылы даниялық бағдарламашы Расмус Лердорф (Rasmus Lerdorf) тарапынан құрылды. Алғашқыда ол өзінің жеке веб-сайтындағы қонақтардың қызметін бақылау үшін қарапайым скрипттер жазды. Бұл скрипттер **"Personal Home Page Tools"** (Жеке үй беті құралдары) деп аталды, сондықтан тілдің атауы PHP болды.
1995 жылы Р. Лердорф бұл құралдарды ашық бастапқы код ретінде қоғамға шығарды. Көп ұзамай, басқа бағдарламашылар оған қызығып, дамытуға қосылды. 1997 жылы Анди Гутманс (Andi Gutmans) пен Зеев Сураски (Zeev Suraski) PHP-ның жаңа, толық қайта жазылған нұсқасын – PHP 3 – шығарды. Осы нұсқадан бастап PHP веб-әзірлеу саласында кеңінен таныла бастады.
1999 жылы осы екі әріптес Zend Technologies компаниясын құрып, PHP-ның жаңа виртуалды машинасы – Zend Engine – әзірледі. Ол PHP 4 (2000) және PHP 5 (2004) негізі болды және тілдің қуатын айтарлықтай арттырды.
2015 жылы PHP 7 шықты – бұл нұсқа жылдамдықты 2 есе арттырып**, қателерді түзетіп, заманауи функцияларды енгізді. 2020 жылы PHP 8 шыққанда JIT (Just-In-Time) компиляция**, жаңа типтер және синтаксис мүмкіндіктері қосылды.
Қазір PHP – PHP 8.x нұсқасымен дамып келеді, ал әрбір жаңа нұсқа тілдің қауіпсіздігін, өнімділігін және заманауи стандарттарға сай болуын арттырып отырады.
---
Ерекшеліктері
1. Серверлік скрипт тілі
PHP веб-серверде орындалады, сондықтан пайдаланушыға шикі код көрінбейді – тек нәтиже (HTML) ғана браузерге жіберіледі.
2. HTML-мен тығыз байланыс
PHP кодын тікелей HTML ішіне енгізуге болады. Мысалы:
```php
Сәлеметсіз бе, !
```3. Кең көлемді қолдау
PHP көптеген дерекқорларды (MySQL, PostgreSQL, SQLite), протоколдарды (HTTP, FTP, IMAP) және веб-стандарттарды қолдайды.
4. Кроссплатформалық
PHP Windows, Linux, macOS сияқты кез келген операциялық жүйеде жұмыс істейді.
5. Кеңейтілуі қиын емес
PHP-ға жаңа функцияларды C тілінде модуль ретінде қосуға болады.
6. Автоматты типтер мен динамикалық мүмкіндіктер
Айнымалылардың типін алдын ала көрсетпей-ақ жұмыс істеуге болады (қазіргі нұсқаларда опционалды статикалық типтеу де қолдаулы).
---
Қолданылу аясы
- Веб-сайттар мен блогтар
Дүниежүзілік веб-сайттардың 77%+** (W3Techs деректері бойынша) PHP арқылы жұмыс істейді.
WordPress – барлық веб-сайттардың ~43%-ын құрайды және PHP-да жазылған.
- Интернет-дүкендер
Magento, WooCommerce, PrestaShop сияқты eCommerce платформалары PHP негізінде құрылған.
- Әлеуметтік желілер мен қосымшалар
Facebook-тың алғашқы нұсқасы PHP-да жазылған (кейін HipHop for PHP арқылы C++-қа түрлендірілді).
- API және микросервистер
Заманауи PHP (Laravel, Symfony, Slim) арқылы RESTful API құру өте ыңғайлы.
- Командалық жол (CLI) скрипттері
PHP арқылы серверлік автоматтандыру, деректерді өңдеу, крон тапсырмаларын орындауға болады.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
- TIOBE индексі бойынша PHP әлі күнге дейін топ-10 ішінде тұр.
- GitHub-та миллиондаған PHP репозиторийлері бар.
- WordPress, Drupal, Joomla сияқты CMS-тер арқылы PHP миллиондаған сайтқа негіз болып табылады.
- Қазақстанда да PHP – веб-әзірлеушілер арасында ең көп таралған серверлік тілдердің бірі.
---
Кемшіліктері
1. Қауіпсіздік мәселелері
Ескі кодтарда SQL-инъекция, XSS сияқты қауіптер болуы мүмкін, егер дұрыс фильтрлеу қолданылмаса.
2. Құрылымсыз кодқа ықпал етуі
PHP қарапайым болғандықтан, кейбір әуесқойлар "спагетти код" жазады – бұл үлкен жобаларда басқару қиынға соғады.
3. Жылдамдық шектеулілігі
PHP интерпретацияланатын тіл болғандықтан, C++ немесе Go сияқты тілдерге қарағанда баяу болуы мүмкін (бірақ PHP 7/8-де бұл мәселе түбегейлі жақсарды).
4. Браузерде жұмыс істемейді
PHP – тек серверлік тіл, сондықтан клиенттік логика үшін JavaScript қажет.
5. Ескі кодтың көптігі
Интернетте көптеген PHP 5.x немесе одан да ескі кодтар бар, олар заманауи стандарттарға сай емес.
---
PHP-ның дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Расмус Лердорф – PHP-ның негізін қалаушы, "PHP-ның әкесі" деп аталады.
- Анди Гутманс және Зеев Сураски – PHP 3-ті қайта жазған, Zend Engine-ді әзірлеген, Zend Technologies компаниясының негізін қалаған.
- PHP қоғамы (The PHP Group)** – ашық бастапқы код негізінде тілді дамытып келетін әлемдегі бағдарламашылар тобы.
---
Қорытынды
PHP – вебдің "күйдіргіші" болмаса да, оның жұмысшысы деп айтуға болады. Ол күрделі емес, бірақ тиімді; ол әдемі емес, бірақ өте пайдалы. PHP-ның негізгі күші – қарапайымдылығы мен қолжетімділігі. Осы арқасында ол 25 жылдан астам уақыт бойы веб-әзірлеу саласында өз орнын сақтап келеді.
Қазіргі PHP – заманауи, қауіпсіз, жылдам және объектіге негізделген тіл. Оны үйрену – веб-әзірлеу саласында өзіңіздің бірінші сертификатыңызды алуға, ал PHP + MySQL + HTML/CSS үштігі – кез келген веб-жобаның негізі бола алады.
> PHP болмаса, интернет – тек статикалық беттер жиынтығы болар еді.
> Ал PHP бар – сондықтан интернет тірі, әрекетті және динамикалық.
