React — Facebook (қазір Meta) компаниясы дамытқан, пайдаланушы интерфейсін (UI) құруға арналған ашық бастапқы кодты JavaScript кітапханасы. Ол 2013 жылы жарияланғаннан бері веб-әзірлеу саласын түбегейлі өзгертті. React — тіл емес, кітапхана, бірақ оның ықпалы әлемдегі миллиондаған веб-жобаларға, мобильді қосымшаларға және even десктоп қосымшаларға дейін созылды.
Бұл мақалада React-тің шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT индустриясындағы орны, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан тұлғалар туралы толық ақпарат беріледі.
---
Шығу тарихы
React-тің тарихы 2011 жылы Facebook-тың ішкі қажеттілігінен басталады. Компанияның инженерлері Facebook News Feed (Жаңалықтар лентасы) қосымшасын жаңарту кезінде UI-ді жаңарту үшін үнемі DOM-ды толық қайта құруға тура келіп жатты. Бұл тәсіл баяу және тиімсіз болды.
Осы мәселені шешу үшін Facebook инженері Джордан Вальке (Jordan Walke) **«FaxJS»** атты эксперименталды кітапхананы әзірлейді. Ол виртуалды DOM (Virtual DOM) концепциясын енгізіп, UI-дің тек өзгерген бөлігін ғана нақты DOM-ға жаңартуға мүмкіндік берді.
2011 жылы Facebook-тың ішкі қосымшаларында (мысалы, Instagram) бұл кітапхана сынап көрілді. 2013 жылы JSConf US конференциясында React ресми түрде ашық бастапқы код ретінде жарияланды.
2015 жылы React Native шықты — бұл React принциптерін қолданып, мобильді қосымшалар (iOS және Android) әзірлеуге мүмкіндік берді. Бүгінде React — веб және мобильді әзірлеудің стандартына айналды.
---
Ерекшеліктері
1. Компоненттік архитектура
React — UI-ны қайта қолданылатын компоненттер ретінде құрады. Әр компонент өзінің логикасын, стилін және күйін (state) басқарады.
2. Виртуалды DOM (Virtual DOM)
React алдымен UI-дің виртуалды көшірмесін құрады. UI өзгерген кезде ол ең аз өзгерістерді есептеп**, тек қажетті бөлігін ғана шын DOM-ға жаңартады. Бұл жылдамдықты арттырады.
3. Декларативті бағдарламалау
React-те сіз «қалай» емес, «не болуы керек» деп айтасыз. Мысалы:
```jsx
{isLoading ? <Spinner /> : <UserList users={users} />}
```
Бұл код — UI-дің күйіне сәйкес автоматты түрде өзгеруін білдіреді.
4. JSX синтаксисі
JSX — JavaScript-ке HTML-тәрізді құрылымды қосатын кеңейту. Ол компоненттерді оқуға жеңіл етеді.
5. Hooks (2019 жылдан бастап)
Функционалды компоненттерге state, side effects және басқа React мүмкіндіктерін қосуға мүмкіндік береді. `useState`, `useEffect` сияқты Hooks компоненттерді қарапайым және қайта қолданылатын етеді.
6. Экожүйе мен қоғамдық қолдау
React — npm арқылы миллиондаған пакеттермен, Create React App**, Next.js**, Gatsby сияқты құралдармен және тыңғылықты қоғаммен қамтамасыз етілген.
---
Қолданылу аясы
- Веб-қосымшалар
Facebook, Instagram, Netflix, Airbnb, Dropbox, WhatsApp Web сияқты үлкен платформалар React негізінде жасалған.
- SPA (Single Page Applications)
React — бір беттік қосымшалар үшін идеалды: пайдаланушы бет ауыстырмай-ақ толық интерактивті тәжірибе алады.
- Мобильді қосымшалар (React Native)
Shopify, Discord, Tesla, Walmart сияқты компаниялар React Native арқылы бір код негізінде iOS және Android қосымшаларын әзірлейді.
- Десктоп қосымшалар (Electron + React)
Visual Studio Code, Slack, Discord сияқты қосымшалар React арқылы UI құрады.
- Статикалық веб-сайттар (Next.js, Gatsby)
Блогтар, портфолиолар, корпоративтік сайттар React арқылы жылдам және SEO-ға ыңғайлы етіп әзірленеді.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
- Stack Overflow Developer Survey бойынша React — әлемдегі ең қолданылатын веб-фреймворк/кітапхана (2020–2024 жылдары үздіксіз жетекшілік етті).
- GitHub статистикасында React — ең көп «жұлдыз» (stars) жинаған JavaScript репозиторийлерінің бірі.
- npm бойынша React — тәулігіне миллиондаған рет жүктеп алынатын пакет.
- LinkedIn, Indeed, Glassdoor сияқты жұмыс іздеу платформаларында React қолданатын frontend-әзірлеушілерге деген сұраныс ең жоғары деңгейде.
---
Кемшіліктері
1. Үйрену қисығы (learning curve)
JSX, Virtual DOM, компоненттер, state management, Hooks — бастаушылар үшін көп ұғымдар бірден келеді.
2. Тек UI құруға арналған
React — тек UI кітапханасы. Роутинг (React Router), дерекқор (Redux, Zustand), HTTP сұраулары (Axios, fetch) үшін қосымша кітапханалар қажет.
3. SEO мәселелері (SPA үшін)
Браузердің алғашқы рендерінде контент көрінбей қалуы мүмкін. Бұл Next.js немесе SSR (Server-Side Rendering)** арқылы шешіледі.
4. Былайсыз жаңартулар
React жиі өзгерістер енгізеді (мысалы,createClass → класс → функциялар → Hooks). Бұл ескі кодты жаңарту қажеттілігін туғызады.
5. Документациядағы тілдік шектеулілік
Ресми документация негізінен ағылшын тілінде, бұл кейбір қолданушылар үшін кедергі болуы мүмкін.
---
React-тің дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Джордан Вальке (Jordan Walke) — React-тің негізгі авторы, Facebook инженері.
- Доминик Гресс (Dan Abramov) және Эндрю Кларк (Andrew Clark) — Create React App, Redux, React DevTools сияқты құралдарды әзірлеген, Hooks концепциясына үлес қосқан.
- Meta (Facebook) — React-ті ашық бастапқы код ретінде қолдап, дамытуды жалғастырып келеді.
- React қоғамы — әлемдегі миллиондаған бағдарламашылар арқылы кітапхана, құралдар және оқу ресурстары дамып отыр.
---
Қорытынды
React — веб-әзірлеудің революциясы. Ол тек UI құру ғана емес, ойлау тәсілін өзгертті: компоненттерге негізделген, декларативті, қайта қолданылатын код — бүгінгі заман талабына айналды.
> React — HTML-дің келешегі емес, оның логикалық дамуы.
Қазір React білу — әрбір frontend-әзірлеуші үшін міндетті дағды. Ал React Native арқысында мобильді әзірлеу де ашық. Сондықтан, React — тек кітапхана емес, заманауи вебдің негізгі тірегі.
Болашақта React Web Components, Compiler-based UI (React Forget), Concurrent Rendering сияқты жаңа технологиялар арқылы одан әрі вебдің болашағын қалыптастыра береді.
