Ruby — әдемілік пен жеңілдіктің үйлесіміне негізделген, объектіге негізделген бағдарламалау тілі. Оның философиясы — «бағдарламашының тұлғасы маңызды, компьютер емес». Ruby қарапайым синтаксисі, икемділігі және бағдарламашының ыңғайлылығы арқасында дүниежүзілік танымалдылыққа ие болды. Бұл мақалада Ruby тілінің шығу тарихы, ерекшеліктері, қолданылу аясы, әлемдік IT индустриясындағы рөлі, кемшіліктері және оның дамуына үлес қосқан негізгі тұлғалар туралы толық ақпарат беріледі.
---
Шығу тарихы
Ruby тілі 1993 жылы Жапонияда бағдарламашы Юкихиро Мацумото (Yukihiro Matsumoto), көбінесе "Matz" деп аталатын, тарапынан әзірлене бастады. Ол Smalltalk, Perl, Lisp, Python және Ada сияқты тілдердің ең жақсы қасиеттерін біріктіріп, бағдарламашыға ең ыңғайлы тіл жасауды мақсат етті.
1995 жылы Ruby ашық бастапқы код ретінде қоғамға шығарылды. Юкихироның мақсаты — «адамға ыңғайлы, компьютерге емес» тіл жасау болды. Оның сөзімен айтқанда:
> «Ruby — Perl сияқты пайдалы және Smalltalk сияқты таза».
2000 жылдардың басында Ruby кең танылмай кетті, бірақ 2004 жылы Дэвид Хайнемейер Ханссон (David Heinemeier Hansson) Ruby on Rails веб-фреймворгін жариялағаннан кейін тілдің танымалдылығы лезде өсті. Rails — «конвенцияны конфигурациядан үстем қылу» (convention over configuration) принципіне негізделген, веб-әзірлеуді төңкерді.
Қазір Ruby — 3.x нұсқасымен дамып келеді (2024 жылға дейін Ruby 3.3 шықты), оның жылдамдығы, қауіпсіздігі және заманауи мүмкіндіктері айтарлықтай жақсарды.
---
Ерекшеліктері
1. Объектіге негізделген таза тіл
Ruby-да барлық нәрсе — объект: сандар, функциялар, тіпті `true` және `nil` да объектілер. Әр объектке әдістер қолдануға болады.
2. Анық және оқуға жеңіл синтаксис
Ruby коды ағылшын тіліне ұқсас болып келеді. Мысалы:
```ruby
5.times { puts "Сәлем!" }
```
Бұл код — «5 рет 'Сәлем!' шығар» дегенді білдіреді.
3. Динамикалық типтеу
Айнымалылардың типін алдын ала көрсетудің қажеті жоқ, бұл кодты қысқа және икемді етеді.
4. Метапрограммалау
Ruby арқылы кодтың өзіне код жазуға болады. Бағдарламашы кез келген кезде класс немесе әдіс қоса алады.
5. Блоктар мен лямбдалар
Ruby-да блоктар (`do...end` немесе `{...}`) арқылы функционалдық бағдарламалау элементтері оңай қолданылады.
6. Gems — пакеттер экожүйесі
RubyGems арқылы 150,000-нан астам қосымша кітапхана (gems) қолжетімді — веб, дерекқор, тестілеу, автоматтандыру салаларын қамтиды.
---
Қолданылу аясы
- Веб-әзірлеу
Ruby on Rails — ең танымал қолданыс аясы. GitHub, Shopify, Airbnb, Basecamp, Twitch (алғашқы нұсқасы) сияқты платформалар Rails негізінде құрылған.
- API және микросервистер
Sinatra, Hanami сияқты жеңіл фреймворктер арқылы қарапайым API құруға болады.
- Автоматтандыру және скрипттер
Ruby — серверлік тапсырмаларды, файлдармен жұмысты, деректерді өңдеуді автоматтандыру үшін ыңғайлы.
- DevOps құралдары
Chef — инфрақұрылымды код ретінде басқаруға арналған құрал, ол Ruby тілінде жазылған.
- Оқу және бастау
Ruby — бастаушыларға арналған тіл ретінде кеңінен қолданылады, өйткені оның синтаксисі түсінікті және логикалық.
---
Әлемдік IT саласында таралуы
- TIOBE индексі бойынша Ruby әлемдегі топ-15 ішінде тұрады (2025 жылғы деректер бойынша).
- Stack Overflow Developer Survey бойынша Ruby — «ең қалаған тілдердің» бірі болып келеді, әсіресе веб-әзірлеушілер арасында.
- GitHub статистикасында Ruby — ең көп қолданылатын тілдердің бірі, әсіресе Rails репозиторийлері арқылы.
- Ruby on Rails — стартаптар мен веб-жобалар үшін ең ыңғайлы фреймворктердің бірі болып қала береді.
---
Кемшіліктері
1. Жылдамдық шектеулілігі
Ruby — интерпретацияланатын тіл, сондықтан C++, Java, Go сияқты тілдерге қарағанда баяу**. Бұл критикалық өнімділік қажет ететін жобалар үшін кедергі болуы мүмкін.
2. Жадыны көп тұтынуы
Rails қосымшалары үлкен жады ресурстарын талап етеді, бұл облақтық шешімдердің құнын арттырады.
3. Мобильді және десктоп әзірлеуге нашар қолдау
Ruby — веб және скрипттерге арналған, мобильді немесе GUI қосымшалар үшін тиімсіз.
4. Қоғамның қысқаруы
2010–2020 жылдары Ruby өте танымал болды, бірақ қазір JavaScript, Python, Go сияқты тілдердің ықпалы артқан сайын Ruby қоғамы біршама қысқарды.
5. Метапрограммалаудың қауіпі
Кодтың өзіне код жазу — қуатты, бірақ оқылмайтын, дебаггерлеу қиын кодқа әкелуі мүмкін.
---
Ruby-дың дамуына үлес қосқан тұлғалар
- Юкихиро Мацумото (Matz) — Ruby тілінің негізін қалаушы, философиясын, синтаксисін және стандартты кітапханасын әзірлеген. Ол қазір Heroku және HackerRank компанияларында жұмыс істейді.
- Дэвид Хайнемейер Ханссон (DHH) — Ruby on Rails фреймворгін жасаған, веб-әзірлеудің жаңа дәуірін бастаған. Ол сонымен қатар Basecamp компаниясының негізін қалаушы.
- Ruby қоғамы (Ruby Community) — ашық бастапқы код негізінде тілдің стандартын, gems экожүйесін және оқу құралдарын дамытып келеді.
---
Қорытынды
Ruby — бағдарламашыға арналған тіл. Оның мақсаты — адамның ойлауына сай, әдемі және табиғи болу. Ол ең жылдам емес, бірақ ең қуанышты бағдарламалау тәжірибесін ұсынады.
> 'Ruby — компьютерге емес, адамға жазылған тіл.'
Қазір Ruby — стартаптар, веб-жобалар және автоматтандыру саласында өз орнын сақтап келеді. Ал болашақта оның философиясы — бағдарламалауды адамзатқа ыңғайлы ету — басқа тілдерге де ықпал етіп отырады.
Сондықтан, Ruby — тек тіл емес, бағдарламалауға деген көзқарас. Ал оны үйрену — өзіңіздің кодыңызға деген сүйіспеншілікті арттырудың бір жолы.
